Zoet maar dodelijk
Suiker: de nieuwe volksvijand
Verzadigd vet krijgt de schuld van overgewicht, diabetes en hart- en vaatziekten.
Epidemiologische gegevens laten echter glashelder zien dat overal waar de vetconsumptie
daalt, de bevolking dikker en ongezonder wordt. De WHO signaleert dat er iets heel erg
niet klopt. Sinds 23 mei 2005 jaar waarschuwt de organisatie extra krachtig voor een
verdachte die zijn handen al honderd jaar in onschuld wast. Suiker.
Dit artikel werd eerder gepubliceerd in het blad Men’s Health
Door Melchior Meijer
‘“Overgewicht. Suiker is de grote boosdoener!” Dat is niet waar, wij weten
nu wel beter. Je wordt dik omdat je meer energie eet dan je verbruikt. (…) Als je
probeert om minder vet te eten, gebruik je ongemerkt ook meer suiker. Maar dat is niet
erg. Met meer suiker houdt je je gewicht gemakkelijker op peil.’
Dit is geen parodie. Het is bloedserieuze
voorlichting op de website van de Suikerstichting, het ‘bureau voor wetenschappelijk
onderzoek, voorlichting en belangenbehartiging van de Nederlandse suikerindustrie’.
Een instantie die onder andere lespakketten uitdeelt op basisscholen en kinderen vertelt
dat het ‘cool’ is om suikerstroop en karamel te eten.
Dat verhaal van ‘calorieën in
versus calorieën uit’ klopt natuurlijk als een bus. Maar het advies om meer suiker
te gebruiken als je een gezond gewicht wilt handhaven, jaagt zelfs de conservatiefste
voedingsfysiologen de stuipen op het lijf. Natuurlijk, iedere branche heeft het recht zijn
waren aan te prijzen en daarbij een beetje te overdrijven. Maar: ‘beweren dat je met
suiker lekker slank blijft, is net zoiets als zeggen dat roken beschermt tegen
longkanker’, zegt dr. Marion Nestle in haar boek Food Politics, how the food industry
influences nutrition and health.
Volgens cijfers van de VAI, de overkoepelende organisatie van levensmiddelenproducenten,
geeft de Nederlandse voedingsmiddelenindustrie jaarlijks zowat een miljard euro uit aan
reclame. Ruim zeventig procent van dat gigantische budget wordt gebruikt voor het promoten
van suikerbommen als fastfood, snoep, koek, gezoete zuiveldrankjes, zoet broodbeleg,
gesuikerde ontbijtgranen, zoete toetjes en frisdrank. Deze producten hebben één ding
gemeen: ze leveren veel energie en nauwelijks voedingsstoffen. Steeds vaker worden dit
soort waren bovendien gepresenteerd als het summum van gezond voedsel, terwijl het in
wezen om junkfood gaat. Reclamemakers doen niets liever dan refereren aan de goede
eigenschappen van één enkel ingrediënt, zoals vitamine C of ‘gunstige’
bacteriën.
Doorzichtige opschepperij als 'Spaart de
eetlust' (Milkyway in de jaren '70), is vervangen door minder makkelijk te ontzenuwen,
vaak met een pseudo-wetenschappelijk sausje overgoten pretenties als 'Draagt bij aan een
gezonde darmflora'. Nog geen vijf procent van de reclamepenningen wordt besteed aan het
aan de man brengen van normaal eten, zoals groenten en fruit, brood, bonen, vlees en vis.
Supermarkten maken groenten, fruit en vlees bovendien extra duur, zodat ze de winstmarge
op ‘impulsproducten’ als snoep en frisdrank kunstmatig laag kunnen houden.
Bewust levende consumenten betalen dus onbewust mee aan de instandhouding van de
zwaarlijvigheidsproblematiek.
Nog zorgwekkender is het dat het Voedingscentrum – het door het Ministerie van LNV
betaalde instituut dat ons vertelt wat we het best kunnen eten – de indruk wekt
indirect te worden bestierd door de industrie. Veelzeggend is de Jaarprijs Goede Voeding,
een initiatief dat is bedoeld om fabrikanten en detaillisten aan te sporen gezonde waar
aan de man te brengen. Het lijstje winnaars van de afgelopen jaren suggereert een weinig
onafhankelijke positie: Honig Merkartikelen met Wake Up, General Biscuits met Vita Linea
van LU, Mona met Optimel, Honig Merkartikelen met Honig World Wide Wrap en IgloMora met
Iglo zelfmaakgerechten. Uitsluitend waren van de grote multinationals en merendeels
gekunstelde noviteiten met een twijfelachtige verhouding tussen de hoeveelheid energie en
de hoeveelheid micronutrienten.
Ze bevatten veel suiker, transvetzuren en
zijn arm aan vitaminen en mineralen. Alsof de keuzes van de ‘onafhankelijke
jury’ nog niet voldoende argwaan wekken, werd de laatste Jaarprijs Goede Voeding
uitgereikt op een door de voedingsindustrie georganiseerd congres over zintuigmarketing;
dat is de kunst om voedingsmiddelen extra begerenswaardig te maken door de zintuigen van
de consument om te tuin te leiden.
Waarom krijgt groentenboer Klaas Knol uit
Amersfoort nooit zo'n jaarprijs voor zijn gemengde salade met olijven en walnoten? Of voor
zijn ‘winterpakketten’ die hij samenstelt uit groenten van lokale telers?
Woordvoerster Patricia Schutte:
"Omdat Klaas Knol zich niet heeft ingeschreven."
Diabetes type 2
Een aanzwellende stroom studies brengt onze recordhoge suikerconsumptie in
verband met de opkomst van onder meer overgewicht en diabetes type 2, ook wel (ten
onrechte) ouderdomssuiker genoemd. Wetenschappers van naam zeggen openlijk dat het huidige
suikergebruik aan de basis ligt van het ‘nieuwe’ gezondheidsleed. In Nederland
worden jaarlijks 60.000 nieuwe gevallen van ouderdomssuiker ontdekt.
Allemaal oudjes? Helaas. Behalve het
Kenniscentrum Obesitas (zwaarlijvigheid) van de Vrije Universiteit, signaleren vele andere
onderzoekscentra in Europa dat deze ziekte steeds vaker jonge mensen treft. Een deel van
hen, zo meldden Britse wetenschappers onlangs, zal door hun ouders worden overleefd.
Twee Zweedse cardiologen schreven vorig
jaar in een open brandbrief aan hun regering dat ze pubers tegenkomen die rondwaggelen met
het hart en bloedvatstelsel van een bejaarde. Opmerkelijk genoeg identificeerden de artsen
niet het gedoodverfde vet, maar ‘de versuikering van onze eetcultuur’ als kern
van het probleem. Schotse onderzoekers legden de afgelopen jaren bloot hoe overmatig
suikergebruik tot diabetes leidt. Wat door het Voedingscentrum nog sussend wordt afgedaan
als bakerpraat, wordt in een ongesponsord lab ijskoud bewezen.
Waarom legt de wetenschap dit soort links nu pas? ‘Het besef dat suiker meer kapot
maakt dan je tanden bestaat al een halve eeuw’, luidt het droge antwoord van emeritus
hoogleraar tandheelkundige epidemiologie James Shaw van Harvard. Hij was in de jaren
’40 en ‘50 betrokken bij een aantal grote onderzoeken naar de schadelijke
effecten van suiker en zag dat tandbederf het topje van een ijsberg was, een rode vlag.
‘In 1950 wisten we in grote lijnen hoe de vork in de steel zat. In wetenschappelijke
kringen ontstond consensus dat suiker een grote rol speelt in de opkomst van
hartproblemen, overgewicht en diabetes. Het onderzoek waarop we ons baseerden, werd echter
uitgevoerd met geld van de suikerindustrie. En die wist publicatie te voorkomen.’
Maffioos
In haar in mei dit jaar gepubliceerde rapport Dieet, Voeding en de Preventie van
Chronische Ziekte onderstreept de Wereld Gezondheid Organisatie (WHO) dat suiker in
een verantwoord menu niet meer dan tien procent van de energie mag leveren. Directeur
Generaal Gro Harlem Brundtland was voorbereid op een pittige discussie. De suikerbranche
vindt een bovengrens van 25 procent streng genoeg. Dat getal is afkomstig van het
International Life Sciences Institute – een ‘onafhankelijke’
onderzoeksinstelling die wordt betaald door Coca Cola, Pepsi Cola, General Foods, Kraft en
Procter & Gamble. Tot Brundtlands verbazing kwam er geen discussie.
Ze kreeg een ijlbrief. Van de Amerikaanse
Suiker Associatie. Met een bevel. ‘Schrap die belachelijke passage over suiker
onmiddellijk of we zorgen dat u de Amerikaanse overheidssteun van 406 miljoen dollar per
jaar kwijtraakt’.
Brundtland toonde zich ongevoelig voor de chantage. Waarop de suikerbranche Washingtons
duurste lobbybureau inhuurde om belangrijke congresleden ervan te overtuigen dat de WHO
zich baseert op flauwekul-studies en dus in het vervolg geen cent steun meer verdient. Het
klinkt zo maffioos dat het nauwelijks is te geloven, maar volgens deskundigen is de
suikerindustrie werkelijk in staat democratische processen naar zijn hand te zetten.
‘De suikerjongens zijn dikke maatjes
met de Bush-clan, dus hun dreigement is niet zonder substantie’, zegt de Britse
professor Phillip James, voorzitter van de International Obesity Taskforce en mede-auteur
van veel eerdere WHO-rapporten over voeding.
Toch doen de mannen aan de top van de
grote suikerverwerkende bedrijven alsof ze zich niet echt druk maken over een eventuele
omzetdaling. Sir Saxon Tate, baas van de Britse suikergigant Tate & Lyle, zei in mei
in The Guardian: ‘Face it, mensen zijn stapelgek op suiker. Als ze het één keer
hebben gegeten, zijn ze verkocht. De suikerconsumptie stijgt al een eeuw en zal blijven
stijgen, hoe luid die hysterische gezondheidsfreaks bij de WHO ook snateren.’
Bluf? Vetzucht-deskundige Phillip James
in een commentaar op Saxon Tate: ‘Voorlopig zullen de suikerbaronnen rookgordijnen
optrekken, wetenschapsprojecten opkopen en de verwoestende effecten van hun producten met
geweld ontkennen. Ze kunnen dat nog beter dan de tabaksindustrie. Ook allerlei zogenaamd
onafhankelijke voorlichtingsinstanties zullen zich aangaande het 10 procents advies in
nevelen hullen, omdat ze financieel tot aan hun elleboog in het achterwerk van de
industrie zitten.’
Maar er is volgens James één
lichtpuntje: ‘Zelfs in de raden van bestuur zitten verstandige mensen die inzien dat
de bakens uiteindelijk verzet zullen moeten worden. Vetzucht is een epidemie aan het
worden. Kinderen ontwikkelen vernauwingen in hun kransslagaderen. De link met de huidige
suikerconsumptie is wetenschappelijk gezien zo klaar als een klontje en de bewijslast
groeit met de dag. Als de vergaarde kennis in zijn volle naaktheid doordringt tot het
grote publiek is de beer los. De suikerbaronnen worden al gewaarschuwd door marktanalisten
en investeerders.’
Wil jij wachten op de industrie? Men’s Health licht het doopceel van een
voedingsmiddel dat in krap een eeuw tijd is verworden van een zeldzame luxe tot een
dumpproduct dat zwaar gesubsidieerd de markt overspoelt, (de EU garandeert 650 euro per
ton, het dubbele van de marktprijs) en letterlijk overal aan wordt toegevoegd.
Geproduceerd door een industrie met zo weinig scrupules dat ze zelfs diabeten oproept om
net zo veel zoetigheid te nuttigen als Nederlanders wier glucosemetabolisme nog niet is
verwoest (zie onder meer de website van de Suikerstichting).
Suiker: een wolf in schaapskleren
Kristalsuiker of sucrose – een disacharide - bestaat uit gelijke delen glucose en
fructose. Het is vooral de fructosecomponent die wetenschappers zorgen baart.
Onderzoeksteams van universiteiten in Canada, Amerika en Schotland ontdekten de afgelopen
drie jaar onafhankelijk van elkaar dat regelmatige consumptie van
‘onnatuurlijke’ hoeveelheden fructose onze cellen minder gevoelig maakt voor het
hormoon insuline. Een onvoordelige situatie, waarin het lichaam de glucose uit de voeding,
nodig voor tal van vitale processen, niet optimaal kan benutten. Op den duur kan
insulineresistentie leiden tot ogenschijnlijk niet verwante aandoeningen als suikerziekte,
kanker, hoge bloeddruk, hartproblemen en zelfs bijziendheid.
Wie geen bewerkte levensmiddelen gebruikt
– een hypothetische zonderling op Rottumeroog die leeft van wat de natuur hem brengt
- krijgt dagelijks hooguit 30 gram aan suiker binnen, wat gelijk staat aan 15 gram
fructose. Dat is volgens de meeste deskundigen de dagdosis waaraan het menselijk lichaam
zich gedurende honderdduizenden jaren evolutie heeft aangepast. Zelfs een aap incasseert
niet meer, omdat fruit slechts kleine hoeveelheden fructose en verder vooral glucose (en
grote hoeveelheden oplosbare vezels) bevat. Je hoeft geen rekenwonder te zijn om te
constateren dat de gemiddelde Nederlander – met zijn 110 gram suiker per dag –
bijna vier keer meer fructose voor zijn kiezen krijgt dan goed voor hem is.
Die 55 gram fructose is een conservatief getal. Voor de meesten van ons is het de
normaalste zaak van de wereld om op een dorstig moment een paar blikjes frisdrank
achterover te klokken. In nog geen vijf minuten tijd belast je je gestel met 50 gram
suiker en dus met 25 gram fructose. Tweehonderd kilocalorieën waar je niets van merkt en
die je er niet van zullen weerhouden een uurtje later een suikerrijke snack te nemen.
En is er nòg een nauwelijks te ontwijken
bron van fructose: High Fructose Corn Syrup (HFCS). Een uit gemodificeerde mais gemaakt
zoetmiddel dat barst van de fructose, nog goedkoper is dan suiker en dus aan allerlei
levensmiddelen wordt toegevoegd. Als je de HFCS-consumptie meerekent, kom je uit op een
gemiddeld dagelijks fructosegebruik van rond de 75 gram.
‘Dat is een catastrofale hoeveelheid’, meent dr. Victor Zammit, biochemicus aan
het Hannah Research Institute in het Schotse Ayr. ‘Voed ratten en hamsters een dieet
met meer dan tien procent kristalsuiker en ze worden binnen twee weken insulineresistent,
zelfs als ze slank blijven. Je kunt je voorstellen wat er gebeurt als je de hele dag door
suikerrijke snacks neemt.’
Voedingsfysioloog John Bantle van de universiteit van Minnesota ontnam ons onlangs de hoop
dat het menselijk metabolisme wèl met veel fructose uit de voeten kan. Zijn proefpersonen
ontwikkelden op een dieet met kristalsuiker (en dus fructose) 32 procent hogere
triglyceridewaarden dan op een dieet met eenzelfde hoeveelheid pure glucose. Hoge
triglyceridenwaarden direct na de maaltijd zijn een sterke, onafhankelijke risicofactor
voor een hartinfarct. ‘Vooral bij mannen zie je direct na een suikerrijke maaltijd
een verontrustende triglyceridenpiek’, zegt Bantle. ‘En ook zij worden
insulineresistent.’
Victor Zammit noemt deze recente
bevindingen een ‘laatste wake-up call’ voor de voedingsmiddelenindustrie. In
Science Magazine zei hij onlangs: ‘De industrie spoort mensen aan vetarme producten
te kopen, zonder erbij te vertellen dat die vaak meer dan vijftien procent fructose
bevatten en dus aanzienlijk ongezonder zijn. Frisdrank, in feite niets anders dan
hooggeconcentreerd suikerwater, is waarschijnlijk het zorgwekkendste element in de
hedendaagse voeding. Een klassiek voorbeeld van een wolf in schaapskleren.’
Kristalsuiker…
* Veroorzaakt diabetes
Het is nogal een bewering. Je hebt altijd geleerd dat dat onzin is, en nou blijkt het toch
waar te zijn. Er is een glashard oorzakelijk verband tussen langdurige suikerconsumptie en
het ontstaan van diabetes type 2. ‘De fructose in kristalsuiker haalt een metabole
truc uit met onze lever’, zegt dr. Victor Zammit. ‘Dit orgaan verandert na een
suikerbelasting tijdelijk in een op hol geslagen vetfabriek. Hij begint triglyceriden in
de bloedbaan te pompen, iets wat hij na een maaltijd met natuurlijke voedingsmiddelen
juist niet doet. Van een vaak terugkerende vloed triglyceriden word je al snel
insulineresistent. De lichaamscellen kunnen dan niet goed meer overweg met de suikers uit
de voeding. Dat leidt op den duur tot velerlei klachten, maar vooral tot diabetes type
2.’
* Veroorzaakt overgewicht
Onze overgrootmoeders wisten al dat suikerrijke voedingsmiddelen vaak slecht vullen. Dat
je er gemakkelijk veel meer van eet of drinkt dan je bedoeling was, omdat er nauwelijks
verzadiging optreedt. En dat je na een korte energiekick onherroepelijk ‘crasht’
en dus opnieuw moet eten. Doktoren van het Children’s Hospital in Boston hebben deze
waarneming onlangs in een onderzoek bevestigd. Ze volgden 548 kinderen van elf jaar
gedurende 19 maanden. Al snel werd duidelijk dat frisdrankgebruik dè bepalende factor was
voor de dagelijkse suikerconsumptie, dus frisdrank-inname werd als surrogaat graadmeter
gekozen. De link was sterker en progressiever dan de onderzoekers vermoedden.
Frisdrank-drinkende kinderen waren van meet af aan dikker en kwamen tijdens de
observatieperiode aanzienlijk meer aan. Het verband bleef overeind als werd gecorrigeerd
voor overige eetgewoonten, lichamelijke activiteit en welstandsklasse, factoren die
eveneens van grote invloed zijn op conditie en lichaamsgewicht. Met ieder glas frisdrank
dat een kind per dag dronk, nam zijn of haar risico op overgewicht met zestig procent toe.
Een recent afgerond Deens onderzoek met volwassenen gaf een nog verontrustender beeld.
‘Het gaat om elementaire
endocrinologie, om mechanismen die medisch studenten tijdens hun propedeuse leren’,
zegt een weinig verbaasde David Ludwig, endocrinoloog en hoofd van de kliniek voor dikke
kinderen in het Children’s Hospital. ‘Suikerrijke producten vormen een aanslag
op het metabolisme. Mensen zijn geëvolueerd op een dieet met weinig geraffineerde
koolhydraten. Wie veel zoetigheid eet en drinkt, maakt ter compensatie erg veel insuline
aan. Dit hormoon zorgt ervoor dat de suiker uit het bloed de overige weefsels in kan of
wordt opgeslagen als vet. Het onnatuurlijke insuline-shot dat je met een suikerrijke hap
provoceert, zorgt na korte tijd voor een onbedwingbare honger. Je houdt het lijf als het
ware voor de gek.’
Dikke kinderen leren in Ludwigs kliniek
dat boter, kaas, eieren, vlees, vis, groenten en fruit voedingsmiddelen zijn en dat een
kadetje met hagelslag in de categorie snoep valt. Zodra de donut en de cola worden
vervangen door ouderwets eten met een glas melk, water of thee, verdwijnen de vetrollen en
tieten. De kliniek heeft een wachttijd van bijna een jaar.
* Verhoogt het ‘slechte’ cholesterol LDL
Veel krachtiger zelfs dan verzadigd vet, dat òf neutraal is, òf tegelijkertijd het
gunstige HDL verhoogt en altijd het ‘hartinfarctcholesterol’ Lp(a) omlaag blijkt
te brengen. Het cholesterolverhogende effect van kristalsuiker is al vijftig jaar bekend
en goed gedocumenteerd. Ook hier lijkt de fructosecomponent de kwaaie pier te zijn. Ter
illustratie een studie die in 2000 werd gepubliceerd in het American Journal of Clinical
Nutrition. Achttien gezonde jonge mannen met een gemiddeld cholesterolgehalte van 5,8
mmol/l kregen gedurende twee maanden onder strikt gecontroleerde omstandigheden te eten.
Gedurende de eerste vier weken werden de koolhydraten in hun dieet geleverd in de vorm van
glucose. In die periode zakte hun cholesterolspiegel naar 4,1 mmol/l. Vervolgens werd een
kwart van de glucose vervangen door sucrose (kristalsuiker), waarmee één achtste van hun
koolhydraten uit fructose bestond. Na twee weken was het cholesterolgehalte gestegen naar
6,3 mmol/l, terwijl de verhouding tussen HDL en LDL nadelig was veranderd. Toen de
onderzoekers de sucrose tenslotte weer vervingen door glucose, bereikten de mannen binnen
twee weken een cholesterolspiegel van 3,8 mmol/l en een gunstige HDL/LDL ratio. De
uitkomst ontlokte een van de onderzoekers de uitspraak: ‘Dit krijg je zelfs met
transvetzuren niet voor elkaar.’ Overigens worden afwijkende cholesterolwaarden
steeds minder beschouwd als oorzaak van hart- en vaatziekten, maar meer als symptoom van
een onderliggend probleem, bijvoorbeeld insulineresistentie.
* Verlaagt het ‘goede’ cholesterol HDL
Onderzoekers van het Department of Preventive Medicine in Chicago vonden in 1998 tijdens
een onderzoek ionder ruim 4000 mannen en vrouwen een omgekeerd verband tussen
suikerconsumptie en het HDL2b gehalte, de cholesterolfractie die lijkt te beschermen tegen
hart- en vaatziekten. Hoe meer kristalsuiker de mensen gebruikten, hoe minder HDL2b hun
lever produceerde. De onderzoekers hielden rekening met factoren als leeftijd, rookgedrag,
fysieke activiteit en alcohol-inname.
* Ondermijnt je immuunsysteem
Hoe groter het aandeel suiker in je voeding, hoe minder essentiële voedingsstoffen je
binnenkrijgt. Wie een Mars-reep eet, laat immers al snel vier appels liggen. Op den duur
kan chronische overconsumptie van suiker zo indirect leiden tot een verzwakt
immuunsysteem. Maar sucrose maakt het lichaam ook direct ontvankelijker voor ziektekiemen.
Duitse onderzoekers stelden vast dat het vermogen van onze witte bloedlichaampjes om
indringers te ontmantelen na inname van een halve liter frisdrank (45 gram suiker) meer
dan vijf uur lang tot de helft wordt gereduceerd. De inname van een calorisch
gelijkwaardige hoeveelheid zetmeel – dat in de het spijsverteringskanaal snel wordt
omgezet in glucose – had geen noemenswaardige invloed op de afweer.
* Wordt in verband gebracht met kanker
En niet alleen door kruidenvrouwtjes uit Zalk. Toen onderzoekers van het Rijksinstituut
voor Volksgezondheid en Milieuhygiëne (RIVM) in Bilthoven meer dan honderd patiënten met
galblaaskanker vergeleken met gezonde controlepersonen, bleek dat de zieken consequent
aanzienlijk meer suiker gebruikten. De Britse arts-onderzoeker John Yudkin, die in de
jaren ’50 vergeefs aandacht vroeg voor het in zijn ogen ‘onmiskenbare’
oorzakelijke verband tussen suikerconsumptie en hart- en vaatziekten, presenteerde
destijds ook epidemiologische gegevens die een verband suggereerden tussen suikergebruik
en darmkanker, borstkanker en leukemie. In het boek Sweet but Dangerous; the sugar-cancer
link, gaan oncologen in op mogelijke mechanismen. Bewezen is dat een hoge insulinespiegel
de groei van kankercellen bevordert.
* Versnelt het verouderingsproces
Een blikje frisdrank lest de dorst, maar zorgt in je bloed voor een heksenketel. Suiker
veroorzaakt direct na consumptie een storm van vrije zuurstofradicalen. Dat constateerden
onderzoekers van de State University van New York in een experiment met twintig gezonde
proefpersonen. Het drinken van een suikeroplossing verhoogde de concentratie van
zogenaamde vrije radicalen met 250 procent. Vrije radicalen veroorzaken in grote
hoeveelheden schade aan het DNA en spelen een grote rol bij het ontstaan van hart- en
vaatziekten en kanker. Een deel van de schade kan worden voorkomen door het eten van
voedingsmiddelen met veel antioxidanten en door te sporten.
* Karamelliseert je weefsels
Frequente, overmatige suikerconsumptie kan bijdragen aan de langzame desintegratie van al
je organen. Een deel van de glucose- en fructosemoleculen verliest tijdens de race door
het lichaam spontaan zijn integriteit. Deze moleculen worden uiterst reactief en klampen
zich vast aan elke eiwitstructuur die ze tegenkomen, zoals bloedcellen, collageen, het
kristalline van de ooglens, lipoproteïnen (cholesterol) en zelfs aan ons DNA. In eerste
instantie is dit zogenoemde glycatieproces redelijk omkeerbaar: zodra de
suikerconcentratie van het bloed weer zakt en een poosje laag blijft, worden de
verbindingen netjes verbroken. Geef je je lichaam echter nooit de tijd om een
bloedsuikerpiek omlaag te brengen – bijvoorbeeld doordat je de hele dag door snoept
– dan worden die suiker-eiwit bruggen steeds complexer, tot ze na enkele dagen
‘onverwoestbaar’ zijn.
Deze Advanced Glycation Endproducts (AGE’s) hechten zich onder andere aan de
vaatwanden, veroorzaken daar een constante ontstekingsreactie en ‘bezetten’
allerlei receptoren, zodat bijvoorbeeld cholesterol en insuline niet meer gebruikt kunnen
worden en zich opstapelen. Uiteindelijk veranderen AGE’s ons slagaderstelsel van een
flexibel, uiterst alert orgaan in een netwerk van stijve, halfdode pijpen. ‘Als je
lang gezond en fit wilt blijven, moet je weinig suiker gebruiken, matig en niet te vaak
achter elkaar eten, je voedsel niet te lang verhitten en als het kan veel bewegen’,
zegt dr. Y.C. Chee, een vooraanstaand AGE-deskundige uit Singapore. Gezien de narigheid
die je kunt voorkomen, lijkt dat ons niet te veel gevraagd.
* Maakt je kippig
Ja, en van masturbatie krijg je rood haar… Nee, wacht even, dit is waarschijnlijk
geen bakerpraat. In Azië is meer dan tachtig procent van de tieners bijziend, meldt het
vakblad Vision Research. En niet zo’n beetje ook. Bij een onrustbarend aantal
kinderen schiet de zogenaamde ‘schoolbijziendheid’ door naar ernstige
bijziendheid van min zes of meer. Dat geeft extra risico op complicaties als staar en
netvliesloslating. Ook in Europa neemt het probleem epidemische vormen aan. Vanwaar die
visuele aftakeling, vraagt iedereen zich af. ‘Onze voeding bestaat voor een steeds
groter deel uit geraffineerde granen en suiker’, luidt het onverwachte antwoord van
dr. Loren Cordain, inspanningsfysioloog en hoogleraar evolutiegeneeskunde aan de Colorado
State University. ‘Bij traditionele volken die leven op vlees, vis, knollen,
groenten, noten en fruit, wordt één op de duizend mensen licht bijziend. Zodra ze onze
eetgewoonten overnemen, wordt meer dan vijftig procent ernstig bijziend. Of ze nou
tegelijkertijd gaan lezen en schrijven of niet. En het gebeurt in de loop van één
generatie, dus genetische factoren spelen een ondergeschikte rol.’
Cordains verklaring is elegant. ‘Hoe meer suikers een mens naar binnen werkt, des te
meer meer insuline het lichaam moet maken om die suikers te kunnen gebruiken. Als er
tijdens de groei ongezond veel insuline in het lichaam circuleert, gaat er gemakkelijk
iets mis met de groeifactoren die de vorming van de oogbol regisseren. Die wordt dan te
groot, met als gevolg dat het invallende licht vòòr het netvlies wordt geprojecteerd, in
plaats van er op.’ Cordains hypothese is getest op kippen en apen en blijkt in deze
diermodellen op te gaan. Insuline is echter niet de enige factor. Ook het ontbreken van
volstrekte duisternis tijdens de slaap maakt jonge ogen bijziend.
Twee keer te veel
Eten wij Nederlanders eigenlijk wel méér suiker dan de WHO aanbeveelt? Is de
boodschap niet in de eerste plaats bedoeld voor uit hun voegen barstende Amerikanen?
Cijfers van de Europese Unie helpen ons uit de droom. We consumeren rond de veertig kilo
kristalsuiker per persoon per jaar. Dat is iets minder dan 110 gram per dag, een
hoeveelheid die bijna twintig procent van onze dagelijkse energiebehoefte dekt. Kinderen
krijgen in verhouding nog veel meer binnen. Kellog’s stopt in zijn speciale
kindercornflakes bijvoorbeeld vijf keer zoveel suiker als in de gewone cornflakes, volgens
een diëtiste van de fabrikant omdat kinderen ‘nu eenmaal een zoetere smaak
hebben’.
Met stip de grootste suikerleverancier is
frisdrank. Een blikje van 33 cl levert ruim 25 gram, ofwel bijna tien theelepels. Zeventig
procent van de Nederlandse huishoudens drinkt dagelijks frisdrank, stelt de Nederlandse
Frisdrank Industrie (NFI) verheugd vast. Statistiek van deze overkoepelende organisatie
schetst een explosieve trend: In 1940 dronk de Nederlander 4 liter frisdrank per jaar. In
1980 wist hij raad met 59 liter. In 2001 gulpten we bijna 100 liter per persoon naar
binnen. Ten opzichte van de jaren ’80 is de afzet dus bijna verdubbeld. Is het toeval
dat de statistici van het CBS het aantal zwaarlijvigen in diezelfde periode met een factor
vijf zagen groeien?
‘Natuurlijk niet,’ zegt voedingswetenschapper Tim Lang van de City University in
Londen. ‘De industrie is veel machtiger dan zelfs doorgewinterde politici vermoeden
en heeft achter de schermen zeker drie decennia intensief gelobbied om wat nu naar buiten
spijpelt binnenskamers te houden. Veel wetenschappers zijn er oprecht van overtuigd dat
suiker tot 25 procent van de totale energie-inname volstrekt onschuldig is.
‘Gekochte’ collega’s hebben dat immers tot vervelens toe in keurige
vakbladen gepubliceerd.’ Uit een afgelopen voorjaar uitgelekt rapport van de
Amerikaanse gezondheidswetenschapper Norbert Hirschhorn blijkt dat levensmiddelengiganten
als Kraft (onderdeel van Philip Morris) en Procter & Gamble jarenlang de
besluitvorming binnen de WHO hebben gesaboteerd. Precies zoals de tabaksindustrie dat ooit
deed. Het International Life Sciences Institute wist de ’10 procent limiet’
steevast uit de jaarlijkse adviezen te houden. Tim Lang: ‘Pas nu de emmer overloopt
– de gezondheid van de wereldbevolking op het spel staat – waagt de WHO het
weerstand te bieden. Daarmee begeeft ze zich wel in een oorlog.’
Een geraffineerde verleider
Is suiker verslavend?
Snoep- en frisdrankproducenten kunnen de schadeclaims van vette, suikerzieke
hartpatiënten tegemoet zien nu de wetenschap haarfijn uitlegt hoe langdurige en
overvloedige consumptie van hun waren dergelijke misère veroorzaakt. Nederlandse
letselschadeadvocaten menen vooralsnog dat de fabrikanten niets hoeven te vrezen. Immers,
het cruciale verslavingsaspect ontbreekt en agressieve of doortrapte marketing is geen
geldig juridisch argument. Tabaksproducenten moesten uiteindelijk schuiven omdat ze het
nicotinegehalte van hun rookwaar opvoerden zonder de consument van de verslavende
eigenschappen op de hoogte te brengen.
Het is echter nog maar de vraag of
suiker, bij de onmatige consumptie waartoe de reclame vooral kinderen verleidt, niet
fysiek verslavend is. In een opmerkelijke studie in het American Journal of Psychiatry
constateerde psychiater en alcoholvorser Boris Kampov-Polevoy in 1997 dat kristalsuiker in
de hersenen soortgelijke biochemische processen op gang brengt als alcohol en opiaten.
Kampov-Polevoys nieuwsgierigheid werd gewekt toen hij zag dat alcoholisten en junks
vrijwel altijd enorme hoeveelheden suiker in hun koffie doen. ‘Suikerconsumptie zorgt
bij iedereen voor het vrijkomen van ‘geluksstofjes’ in de hersenen’, zegt
voedingsfysiologe Nancy Appleton, werkzaam aan Berkeley Medical School en auteur van het
boek Lick the sugar habit.
‘Onder meer met MRI-diagnostiek is
vastgesteld dat sommige mensen extreem suikergevoelig zijn. Suikergebruik wekt bij hen een
overdreven endorfine-respons op. Endorfinen zijn neurotransmitters die een gevoel van
welbehagen teweeg brengen. Tegelijk bevinden zich in hun brein meer endorfinereceptoren,
waardoor hun basis endorfinen-niveau juist te laag is. Na een paar mars-repen of een liter
cola voelen ze zich tijdelijk fantastisch, maar ze hebben telkens grotere hoeveelheden
suiker nodig om in een draaglijke gemoedstoestand te blijven. Onthouding kan tot
despressie en onvervalste ontwenningsverschijnselen leiden.’
Het eventuele verslavende effect van
suiker wordt momenteel intensief bestudeerd door onder anderen neurowetenschapper Nora
Volkow van het Brookhaven Institute in New York. Een opmerkelijke vondst is dat negroïde
mensen door suikerconsumptie sterker worden geconditioneerd dan blanken.
Suiker is overal
Slechts een fractie van de 110 gram suiker die we dagelijks verorberen, lepelen
we rechtstreeks uit de suikerpot. Het leeuwendeel zit verborgen in allerlei bewerkte
levensmiddelen. Frisdrank is voor velen hoofdleverancier, maar zelfs hartige waren als
leverworst en ketchup kunnen aardig aantikken. Als je je suikerconsumptie serieus omlaag
wilt brengen, moet je volgens een woordvoerster van het Voedingscentrum etiketten gaan
lezen. Een rondgang door de supermarkt leert dat kant- en klaarmaaltijden nogal eens
suikerbommen zijn. Doe je boodschappen als het even kan bij de gespecialiseerde winkelier,
zoals de slager en de groentenman. Vraag wat er in zit. Ga voor ‘hele’
producten. En probeer je zoete smaak langzaam af te leren.
Sporten uitstekend alibi
De fysiologen Christina Koutsari en Adrianne Hardman van de universiteit van het
Schotse Loughborough herhaalden het onderzoek van John Bantle (zie kader ‘Een wolf in
schaapskleren’), maar bouwden enkele weken met een stevig trainingsprogramma in. Ook
bij deze mannen schoot de triglyceridenspiegel na invoering van kristalsuiker omhoog, om
weer scherp te dalen als de koolhydraten geheel in de vorm van glucose werden geleverd. De
verrassing kwam toen de heren dagelijks ongeveer tien kilometer gingen hardlopen. In deze
fase had de kristalsuiker geen noemenswaardig effect op de vetuitstoot van de lever. Hun
spiercellen bleven tijdens die actieve periode erg gevoelig voor insuline,
‘ondanks’ de sucrose. Koutsari en Hardman ontsluierden hiermee de zoveelste
verklaring voor het beschermende effect van geregelde fysieke inspanning. En leverden een
mooi alibi om na het sporten onbekommerd te genieten van een mooie rondo, een fijne kano
of een pannenkoek met stroop, beproefde kost om de glycogeenvoorraad aan te vullen.
Dit zijn de grootste suikerboeven:
Frisdranken en gezoete vruchtensappen
Snoepwaren, sportdranken en ‘energierepen’
‘Cruesli’s’ en andere gezoete ontbijtgranen
Zoet broodbeleg
Zuivelproducten met een vruchtensmaakje
Drinkontbijten
Toetjes
IJs
Als ‘verantwoord’ gepresenteerde koekwaren als Liga’s, Vitalinea’s,
Sultana’s, etc.
Stevia: het gezonde alternatief
Veel van de negatieve aspecten van stevig kristalsuikergebruik komen voor
rekening van de fructose die er in zit. Als je suiker wilt gebruiken als snelle
energiebron, dan kun je voor druivensuiker kiezen, pure glucose. Dat geeft net zo veel
energie en wordt bovendien sneller opgenomen. Gaat het je vooral om de smaak dan is
druivensuiker misschien een teleurstelling, want het is aanzienlijk minder zoet dan
kristalsuiker. In dat geval kun je het gebruik van synthetische zoetmiddelen als aspartaam
overwegen.
Probleem is dat ook die bij dagelijks
gebruik misschien nadelen hebben. Aspartaam wordt bijvoorbeeld in verband gebracht met een
waslijst aan kwalen, terwijl een matig gebruik van kristalsuiker volstrekt veilig is.
Gelukkig is er voor de zoetekauw die z’n koffie pas drinkbaar vindt met twee
eetlepels suiker een ideaal alternatief: stevia. Dit extract van de plant Stevia
rebaudiana smaakt zo’n tweehonderd keer zoeter dan sucrose, levert geen calorieën en
heeft in talloze onderzoeken bewezen veilig te zijn.
Sterker nog, er zijn aanwijzingen dat het
gebruik van stevia de spiercellen gevoeliger maakt voor insuline en dat het groene thee
qua gunstige eigenschappen naar de kroon steekt. In Japan overheerst stevia de
zoetstoffenmarkt en zit het al jaren in vrijwel alle light-producten. Japanse Cola Light -
niet van gewone Coke te onderscheiden - is goed voor je gezondheid! Om onduidelijke, maar
waarschijnlijk economische redenen (bescherming van de uiterst winstgevende suiker- en
synthetische zoetmiddelen-industrie?) is Stevia in de Verenigde staten en Europa als
zoetmiddel in levensmiddelen verboden. Het is echter wel los verkrijgbaar bij reformzaken,
en ook via internet te bestellen. Meer informatie: www.stevia.net
Voldoende keuze?
Vrijwel alles wat uit een suikerfabriek komt, is sucrose. Bruine suiker, kandij,
basterdsuiker, rietsuiker, poedersuiker, stroop, het betreft steeds dezelfde verbinding
van glucose en fructose. Het heeft dus geen enkele zin gewone witte suiker te vervangen
door duurdere goudbruine rietsuiker uit de reformzaak. Honing bevat over het algemeen
voornamelijk glucose en bovendien niet onaanzienlijke hoveelheden anti-oxidanten. Enkele
soorten honing zijn juist extreem rijk aan fructose. Vraag je imker!
Synthetische zoetstoffen worden door de fabrikant toegevoegd aan met name light-producten.
Sommige zijn op recept verkrijgbaar bij de apotheek, maar de bijwerkingen zijn vaak
zodanig dat zelf experimenteren niet is aan te raden.
Aspartaam (E951)
Zoetkracht: 200 maal zoeter dan suiker
Aanvaardbare Dagelijkse Inname (ADI): 40 mg/kilo lichaamsgewicht
Bijwerkingen: Aspartaam is een methanolverbinding. Methanol wordt door het lichaam omgezet
in het giftige mierenzuur. Doordat slechts minimale doses worden gebruikt, blijven
eventuele bijwerkingen beperkt tot hoofdpijn en epileptische aanvallen.
Saccharine (E 954)
Zoetkracht: 300-500 maal zoeter dan suiker
ADI: 5 mg/kilo lichaamsgewicht
Bijwerkingen: Lichtschuwheid, blaastumoren bij ratten
Cyclaminezuur (E952)
Zoetkracht: 20-40 maal zoeter dan suiker
ADI: 11 mg/kilo lichaamsgewicht
Bijwerkingen: Lichtschuwheid, diarree
Acesulfaam K (E950)
Zoetkracht: 200 maal zoeter dan suiker
ADI: 15mg/kilo lichaamsgewicht
Bijwerkingen: Geen. Wordt onveranderd door de nieren uitgescheiden.
Sorbitol (E200)
Zoetkracht: half zo zoet als suiker
ADI: 50 mg/kilo lichaamsgewicht
Bijwerkingen: diarree, flatulentie, darmslijmafscheiding, veel plassen. Sorbitol wordt
omgezet in fructose en draagt dus in theorie bij aan insulineresistentie!
Mannitol (E421)
Zoetkracht: half zo zoet als suiker
ADI: 50 mg/kilo lichaamsgewicht
Bijwerkingen: hoofdpijn, verwardheid, droge mond, misselijkheid, wazig zien, pijn op de
borst, bloeddruksschommelingen en hartkloppingen. Wordt deels omgezet in waterstofgas,
waardoor bij hoge doses risico op darmexplosie ontstaat.
Ik wil de auteur bedanken voor deze
bijdrage
Ron
